Fotoğrafçılığın bir numaralı koşulu nedir? Aydınlatma. İyi ışık, iyi fotoğraf elde edilmesini sağlar, çünkü film, ışığa duyarlıdır. Filme -veya dijital makinelerde sensöre- düşen ışık kaydedilir, ve fotoğrafı o ışık yaratır.

Makinelerin üzerindeki flaşlar, harici aydınlatmanın yetmediği yerlerde iş görebilirler. Peki bu “iş görme”, ne kadar yeterli? Eğer çektiğiniz kişinin yüzünün bir kısmının parlaması, veya çektiğiniz nesnenin dengesiz aydınlatılması sizin için önemli değilse, oldukça. Eğer 500D gibi E-TTL’inin kandırılması imkansız bir makineyle çekiyorsanız, yine düzgün resimler elde edebilirsiniz. Fakat dengeli, yaratıcı ve sadece istediğiniz yerleri vurgulayıcı şekilde aydınlatmak varken, neden dahili flaşla yetinesiniz ki?

Tek ihtiyacınız manuel

Hem makinenizdeki, hem de flaşınızdaki manuel ayarlar, ihtiyacınız olan her şeyi size sunuyor. Makinenizde AV (diyafram öncelikli) ve TV (pozlama öncelikli) modlar etraftaki aydınlatmaya göre yine bir yerde otomatik ayar yapıyorlar, ve size tam kontrolü sunmuyorlar. Flaşlar sürekli değil de anlık ışık kaynakları olduğundan, makinenin görmediği bir ışığa göre ayarlama yapması da mümkün olmayacağından, M (elle ayar) modunu kullanmak en mantıklısı.

Flaşlardaki “tam otomatik” olan E-TTL (Canon) ve iTTL (Nikon) ise, hızlı çekimler için işe yarasa da, yaratıcı ışıklandırma için hem gereksiz pahalı, hem de… sadece gereksizler. E-TTL destekli bir Canon 580EX II Türkiye’de 1000-1500TL’ye satılırken, işimizi fazlasıyla görecek olan ikinci el bir Nikon SB-24/25/26/28/80DX, 150-200TL’ye rahatlıkla bulunabiliyor. Tek bir tanesini alabileceğiniz fiyata 5-10 adet ışık kaynağı alıp çok yaratıcı işler yapabilirsiniz.

Donanımları ve aksesuarları ikinci bölümde detaylıca anlatacağız, ve şimdi sadece temellere değineceğiz: ISO, diyafram, enstantane, ışık miktarı ve mesafenin birbirlerine orantısından bahsedeceğiz.

Ufak flaşları paraflaş gibi kullanmanın avantajı, farklı aksesuarları priz derdi olmadan kullanbilmeniz ve aynı kaliteli görüntüyü alabilmeniz. Üstelik daha ucuz!

ISO, Diyafram ve Enstantane Hatırlatması

Bunları zaten Yalçın’ın bu yazısında detaylı olarak görebilirsiniz, aynı zamanda hesaplamalarını da buradaki (beta) aracımızı kullanarak yapabilirsiniz. Aşağıdaki maddeler, sadece kısa bir hatırlatma olacak.

ISO

Bildiğiniz üzere, ISO, filmin -veya sensörün- hassasiyetini belirleyen etkendir. ISO100, ISO200′den “bir durak” daha karanlık bir resim verirken, ISO400 “bir durak” daha aydınlık bir fotoğraf ortaya çıkartır. Yeni makineler genelde M modunda çekerken ISO400′e sabitler, ama flaşlı çekim için -hele ki ortam ışığını fotoğrafa dahil etmeyecekseniz- ISO400 fazla bile. Ayrıca ISO’yu ne kadar düşürürseniz o kadar temiz görüntü alacağınız gerçeği de var.

Enstantane

Fotoğrafçılık temellerinden biridir, herkes bilir ki, enstantane, sensörün ışık alma süresidir. Daha uzun süre pozlamaya maruz kalan sensör, daha fazla ışık almış demektir. Yine ISO’daki gibi, enstantanede de ışık durakları ikinin katları halinde gider; enstantanenizi iki katına çıkarıp 1/500′den 1/250′ye çıkarırsanız bir durak daha fazla ışık alır, yarısına indirip 1/1000′e düşürürseniz bir durak daha az ışık alırsanız… Çocuk oyuncağı.

Diyafram

İşte burada işler karışıyor… Evet, 1.8 veya 3.5 veya 4.5 gibi değerler, piyasada popüler olan lenslerde (çok ucuza bulunabilen EF 50mm ƒ/1.8 veya 450D/500D’nin kit lensi EF-S 18-55mm IS ƒ/3.5-5.6 veya ultra-geniş açı EF-S 10-22mm ƒ/3.5-4.5 gibi) bulunabiliyor, fakat bunlar “tam ışık durakları” arasında olan değerler değiller, 1/3 veya 1/2 değer aralıklarına düşüyorlar. Tam durak değerleri hesaplamak için iki sayı hatırlamamız yeterli, 1 ve ve 2′nin karekökü olan 1.4.

İlk önce 1‘i düşünelim. Bunu her 2 ile çarpışımızda, 2 duraklık fark elde ederiz. Yani ƒ/1′den ƒ/2′ye de 2 durak fark vardır, ƒ/2′den ƒ/4′e de.

ƒ/1->ƒ/2->ƒ/4->ƒ/8->ƒ/16->ƒ/32

Şimdi 1.4‘ü alalım. Bunu da 2 ile çarptığımızda, aynı şekilde 2 durak farklı değerler elde ederiz.

ƒ/1.4->ƒ/2.8->ƒ/5.6->ƒ/11->ƒ/22

Şimdi, bu ikisini birleştirdiğimizde, birer durak farklı diyafram değerlerimize ulaşıyoruz:

ƒ/1->ƒ/1.4->ƒ/2->ƒ/2.8->ƒ/4->ƒ/5.6->ƒ/8->ƒ11->ƒ/16->ƒ/32

Kimine göre eksi, ama bana göre ufak flaşların artısı, paraflaşlara göre daha güçsüz olmaları. Böylece diyaframı sonuna kadar açıp yine de dramatik aydınlatma yapabiliyorsunuz.

Peki bunların flaşlarla alakası nedir?

Bunların flaşla olan alakasını anlamamız için öncelikle bu değerlerin flaşlardaki eşdeğerini, yani flaşlar için ışık duraklarının neye göre değiştiğini anlamamız gerekiyor. Flaşlarda güç değerleri de ikinin katları halinde gider, ve aralarında bir durak ışık farkı vardır:

1/1->1/2->1/4->1/8->1/16->1/32->1/64->1/128

Fakat ışığı makinemizden uzaklaştırmaktan bahsetmiştik, değil mi? Bu durumda, ışık durakları için bir değişkenimiz daha bulunuyor: mesafe. Bunu daha da açmadan önce de flaşlarımızın gücünden bahsetmemiz gerekiyor.

“Kılavuz Numarası” nedir, ne işe yarar, nasıl hesaplanır?

Kılavuz numarası (guide number, GN), basit aritmetik terimlerle anlatırsak, ISO100 hassasiyette bir flaşın 35mm’ye ayarlıyken tam güçte doğru pozlamaya neden olacak nesneye olan mesafesi ile lensin diyaframın çarpımıdır. Kısaca, kılavuz numarası = mesafe x diyafram‘dır.

Hesaplamamıza Canon’un amiral gemisi flaşı 580EX II’nin kılavuz numarasıyla devam edelim. 105mm’de (değerini yüksek göstermek için en uzak konumda ölçülmüş; ah Canon ah…) 190GN belirtilen flaşın 35mm’de gücü 118GN’ye denk geliyor. Bu değerler tabii ki “feet” ile ölçülmüş, “metre”ye çevirirsek 36GN çıkıyor.

Şimdi, diyelim ki nesnemiz (N) ile flaşımız (F) arasında 9 metre var.

/
(F)————-9m————-(N)
\

Düzgün pozlama için 36GN/9m=ƒ/4′e ihtiyacımız var.

Mesafemizi 18m’ye çıkartırsak,

/
(F)————————–18m————————–(N)
\

36GN/18m = ƒ/2′ye çıkıyor diyafram ihtiyacımız.

Eğer flaşımızı daha uzağa taşıyıp diyafram’ı ƒ/4′te bıraksaydık karemiz az pozlanmış, daha fazla açıp ƒ/1.4′e indirseydik de aşırı pozlanmış olacaktı.

Son bir not olarak, kılavuz numaralarını farklı mesafe ve güç ayarlarına göre değiştirmek için ufak bir ipucu vermek istiyorum. Durak başına flaşların kılavuz numaralarının çarpım tablosu vardır. 1 durak fark, 1.41 kat fark anlamına gelir. 4 durak fark, 4 kat. 9 durak ise tam 22.627 kat. Buradaki tekrarı farkeden var mı? Evet, doğru bildiniz, 2 üzeri durak farkının karekökü. 580EX II’nin GN’i 36 demiştik, ve bunun tam güçte olduğunu belirtmiştik. Kısalım bir durak, o zaman 36/1.41=25.5GN. Olayı kavradınız sanırım.

Ters Kare Kuralı

Ters kare kuralı da akılda tutması çok kolay bir kural: Bir noktadan yansıyan ışık, onun kaynağına olan mesafenin kareköküyle ters orantılıdır.

Tamam, belki böyle söyleyince değil. Peki ya “Bir nesnenin flaşa olan uzaklığını iki katına çıkarırsanız 1/4′ü kadar ışık alır” veya “flaşa olan uzaklığını yarıya düşürürseniz dört kat daha fazla aydınlanır” desek? Bence de şimdi oldu. Aslında alan derinliği ile aynı prensibe sahip olduğundan diyaframa hakim olan birinin bunu da anında kavramaması için hiçbir neden yok.

Yukarıda verdiğimiz örnek üzerinden gidelim, bir de arkaya bir arkadaş daha ekleyelim.
/
(F)————-9m————-(N1)————-9m————-(N2)
\
36GN’lik bir flaşta, 1/1 güçte, ƒ/4 diyaframla 9 metrede 1. nesnede doğru pozlamaya ulaştığımızı söylemiştik. 18 metrede ise diyaframı 2 durak açmamız gerektiğini belirtmiştik, bu durumda ikinci nesnenin iki durak daha az pozlandığını rahatlıkla söyleyebiliriz.

Şimdi, diyelim ki gıcıklık olsun diye birinci nesneyi ışığa daha da yakınlaştırdık.
/
(F)——4.5m——(N1)————————-9m————-(N2)
\

Bu durumda, ilk nesneyi doğru pozlamak için yapabileceğimiz iki şey var. Birincisi, flaşın gücünü iki durak düşürmek…
1->1/2->1/4
…veya diyaframı iki durak kısmak.
ƒ/4->ƒ/5.6->ƒ/8

Birincisinde sığ alan derinliğinizi tutarken ikinci durumda daha fazla alan derinliği elde eder ve ortam aydınlatmasını daha fazla kısabilirsiniz. Tamamen sizin tercihiniz ne yapmak istediğiniz. İkisi de birinci nesnenin doğru pozlanmasına neden olacak, fakat ikinci nesnenin artık ondan 4 durak daha az pozlanmasıyla sonuçlanacaktır.

———————–
Unutmayınız ki flaşlar anlık, ortam aydınlatması ise sürekli ışık kaynaklarıdır. Flaşlarınızın gücünü makinenizdeki diyafram, ortam aydınlatmasını ise enstantane ile oynayarak arttırıp azaltabilirsiniz. Ortalama güçteki modern flaşlarla 1/125 ve 1/250 arasında neredeyse hiç fark olmayacakken birinde arkaplanda yansıyan masa lambanız gözükürken diğerinde gözükmeyebilir.

Dipnot: Arada ufak tefek ek bilgiler ve ipuçları eklesem de, temel olarak Dustin Diaz’ın SLR Geek’teki yazısı baz alınmıştır, çünkü kendisi bu konuyu mükemmel anlatmaktadır. Kendisinden bu makalenin tekrar yayınlanması için yazılı izin alınmıştır. Kendinize bir iyilik yapın, Dustin’in fotoğrafçılık sitesini ziyaret edin.

Dip-dipnot: Matematiğim en iyi yanım değil, o yüzden bu özellikleri bilmekle birlikte fotoğraf çekerken kesinlikle tekrar hesaplamasını yapmıyorum. Hatta, bir bu konuyu kavramak için ilk defa ilgilenirken, bir de bu makaleyi yazarken bu işlemleri yaptım. Mantığını anlayın, sayılara çok kafayı takmayın.